درک آسیبشناسی روانی و تعریف علمی اختلال روانی
شاید امروز صبح به راحتی از رختخواب بیدار شدهاید، صبحانه خوردهاید، سر کلاس رفتهاید، درس خواندهاید و در پایان روز از بودن در کنار دوستانتان لذت بردهاید؛ اما میلیونها انسان که از نظر جسمی کاملاً سالم هستند، توانایی انجام دادنِ همین کارهای سادهٔ روزمره را ندارند. وجه مشترک تمام این افراد داشتنِ یک اختلال روانشناختی (یا رفتار نابهنجار مشکلساز) است. اختلال روانی عبارت است از یک کژکاری روانشناختی در درون فرد که با پریشانی (رنج درونی) یا افت عملکرد همراه است و پاسخی است که در آن فرهنگ غیرمعمول و دور از انتظار محسوب میشود. نکتهٔ بنیادین این است که هیچیک از این سه ملاک بهتنهایی برای تعریف کامل یک اختلال روانی کافی نیست، بلکه هر سه باید در کنار هم بررسی شوند. برای درک ملموس این تعریف، ابتدا سرگذشت واقعیِ «جودی» را میخوانیم:
۱. شروع مشکل و فیلم تشریح قورباغه: «جودی»، دانشآموز ممتاز ۱۶ ساله، پس از افزایش نگرانکنندهٔ دفعات غش کردن به کلینیک اختلالات اضطرابی ارجاع داده شد. حدود دو سال پیش در اولین کلاس زیستشناسی دبیرستان، معلم فیلمی بسیار واضح از تشریح قورباغه پخش کرد که حاوی تصاویر زندهای از خون، بافت و عضله بود. در اواسط فیلم، جودی احساس سرگیجه و سبکیِ سر کرد و کلاس را ترک نمود؛ اما آن تصاویرِ ذهنی او را رها نکردند و همچنان باعث حالت تهوع خفیف در او میشدند.
۲. گسترش اجتناب تا چسب زخم و شنیدن عبارت «تمومش کن!»: جودی به تدریج شروع به فرار و اجتناب از هر موقعیتی کرد که ممکن بود در آن خون یا جراحت ببیند. نگاه کردن به مجلاتی که شاید عکسهای ناخوشایند داشتند را متوقف کرد؛ نگاه کردن به گوشت خام یا حتی دیدنِ یک چسب زخم ساده روی دست دیگران برایش دشوار شد، چون همان تصاویر ترسناک را به یادش میآوردند! کار به جایی رسید که هر حرفی که دوستان یا والدینش میزدند و تصویرِ بریدگی یا خون را تداعی میکرد باعث سبکیِ سرِ او میشد؛ تا جایی که اگر یکی از دوستانش در گفتوگوی عادی فریاد میزد «بِبُرِش / تمومش کن!»، جودی بلافاصله احساس ضعف و غش میکرد!
۳. غش کردن ۵ تا ۱۰ بار در هفته، اخراج از مدرسه و تشخیص نهایی: از شش ماه پیش از مراجعه به کلینیک، جودی هر بار که به شکل اجتنابناپذیری با چیزی خونی روبهرو میشد عملاً از حال میرفت و ۵ تا ۱۰ بار در هفته (اغلب وسط کلاس درس) غش میکرد. هر بار که او غش میکرد، همکلاسیها دورش جمع میشدند و کلاس به هم میخورد. از آنجا که پزشک خانواده و چندین متخصص هیچ نقص جسمیای در او پیدا نکردند، مدیر مدرسه نتیجهگیری کرد که جودی دارد فیلم بازی میکند و قصد فریبکاری و جلب توجه دارد و با وجود اینکه دانشآموز ممتاز بود، او را از مدرسه معلق (اخراج موقت) کرد! در کلینیک مشخص شد که جودی مبتلا به «فوبیای خون–تزریق–جراحت» است؛ نوعی هراس مرضی (فوبیا) که در موارد شدید، فرد را از ورود به مشاغل پزشکی و پرستاری بازمیدارد و یا به دلیل فرار از تزریقها و آزمایشهای ضروری، سلامتِ جسمی او را به خطر میاندازد.
الف) تحلیل دقیق سه ملاک اصلی اختلال روانی و استثناهای هر کدام
| ملاک تشخیصی | تعریف علمی و ویژگیهای مفهومی | مثالها و استثناهای کلیدی برای درک عمیق |
|---|---|---|
| ۱. کژکاری روانشناختی | فروپاشی یا اختلال در کارکردهای شناختی، هیجانی یا رفتاری. از آنجا که کشیدنِ خط مرزِ دقیق میان واکنش طبیعی و کژکاری نابهنجار دشوار است، این مشکلات روی یک پیوستار یا بُعد (طیف) در نظر گرفته میشوند، نه مقولههای مطلقِ صفر و یکی. | • مثال قرار ملاقات: اگر در یک قرار ملاقات که باید سرگرمکننده باشد، تمام شب ترس شدیدی را تجربه کنید و فقط بخواهید به خانه برگردید در حالی که هیچ خطری وجود ندارد و این ترس در هر قراری تکرار شود، هیجانات شما دچار کژکاری شدهاند. اما اگر همهٔ دوستانتان توافق داشته باشند که فرد مقابل غیرقابلپیشبینی و خطرناک است، ترسیدن و اجتناب از آن قرار کژکاری نیست! • مثال جودی: غش کردن جودی با دیدن خون کژکاری است، اما حالت تهوعِ خفیفِ بسیاری از مردم هنگام دیدن خون اختلال محسوب نمیشود. |
| ۲. پریشانی یا افت عملکرد | • پریشانی: رنج و آشفتگی شدید درونی فرد. • افت عملکرد: اختلال در کارکرد روزمرهٔ تحصیلی، شغلی یا اجتماعی. • قاعدهٔ مهم: اکثر اختلالات روانی صرفاً بیانِ افراطی و شدیدِ هیجانات، رفتارها و فرآیندهای شناختیِ عادی هستند. |
• استثنای پریشانی طبیعی (سوگ): پریشانی و اندوه هنگام مرگ یک عزیز کاملاً طبیعی و بخشی از حیات بشر است و اختلال نیست. • استثنای نبودِ پریشانی (دوره شیدایی / مانیا): در دورهٔ شیدایی، فرد به شدت سرخوش است و تکانشی عمل میکند؛ چون از حالت شیدایی لذت میبرد، هیچ رنج و پریشانیای حس نمیکند و تمایلی به شروع یا ادامهٔ درمان ندارد! • مثال افت عملکرد (کمرویی): خجالتی یا تنبل بودن به خودی خود نابهنجار نیست؛ اما اگر آنقدر خجالتی باشید که با وجود تمایل قلبی به داشتن دوست، قرار گذاشتن یا تعامل با مردم برایتان غیرممکن شود، عملکرد اجتماعی شما مختل شده است. |
| ۳. پاسخ غیرمعمول یا مغایر با انتظار فرهنگی | رفتاری که به ندرت رخ میدهد (انحراف از میانگین آماری) یا هنجارهای اجتماعی و فرهنگی را نقض میکند. صرفِ انحراف از میانگین یا نقض هنجار اجتماعی اختلال نیست. • قاعدهٔ کلی: هرچه از دید جامعه مولدتر و موفقتر باشید، جامعه رفتارهای نامتعارف و عجیبوغریبِ بیشتری را از شما تحمل میکند! |
• مثال انحراف از میانگین (افراد مشهور): پوشیدنِ لباسِ کاملاً ساختهشده از گوشت خام توسط لیدی گاگا در مراسم جوایز فقط شهرتش را افزایش داد؛ جی. دی. سالینجر (نویسندهٔ رمان ناطور دشت) سالها به شهر کوچکی در نیوهمپشایر پناه برد و هیچ غریبهای را ندید اما به نوشتن ادامه داد؛ و برخی خوانندگان مرد راک روی صحنه آرایش غلیظ میکنند. • مثال تفاوت فرهنگی (خلسه): رفتن به حالت خلسه و باور به تسخیرشدگی در فرهنگهای غربی اختلال است، اما در بسیاری از جوامع سنتی پذیرفته و مورد انتظار است. |
رابرت ساپولسکی، عصبشناس برجسته، در جریان مطالعات خود در شرق آفریقا با مردم قبیلهٔ ماسایی کار میکرد. یک روز دوست ماساییِ او به نام «رودا» از او خواست هرچه سریعتر خودرویش را به روستای ماسایی بیاورد؛ جایی که زنی رفتار پرخاشگرانه داشت، صداهایی میشنید و با دستانِ خودش یک بز را کشته بود! پس از مهار کردن زن و انتقال او به مرکز بهداشت محلی، ساپولسکی این گفتوگوی آموزنده را با رودا انجام داد تا دیدگاه مردم ماسایی دربارهٔ اختلال روانی را بفهمد:
- ساپولسکی: «خب رودا، به نظرت مشکل آن زن چه بود؟» — رودا (با نگاهی که انگار ساپولسکی دیوانه است): «او دیوانه است! مگر از رفتارش نمیبینی؟ او آن بز را کشت.»
- ساپولسکی (با خونسردی انسانشناختی): «اوه، ولی ماساییها که همیشه بز میکشند!» — رودا (با نگاهی که گویی ساپولسکی احمق است): «فقط مردها بز میکشند!»
- ساپولسکی: «خب، دیگر از کجا میدانی که او دیوانه است؟» — رودا: «او صداهایی میشنود.»
- ساپولسکی: «اوه، ولی ماساییها گاهی صدا میشنوند!» (در مراسمِ پیش از کوچهای طولانیِ گله، ماساییها رقص خلسه انجام میدهند و مدعی شنیدن صداها میشوند).
- پاسخ طلایی رودا: رودا در یک جمله، نیمی از هر آنچه را که باید دربارهٔ روانپزشکی میانفرهنگی دانست خلاصه کرد: «اما او در زمانِ نامناسبی صدا میشنود!»
ب) تعریف نهایی پذیرفتهشده در DSM-5، مفهوم نمونهٔ اولیه و چالش فکری
۱. مفهوم «کژکاری مضر (آسیبزا)» از دیدگاه جروم ویکفیلد
پژوهشگر برجسته، جروم ویکفیلد، برای تعریف اختلال روانی از عبارتِ ترکیبیِ «کژکاری مضر» استفاده میکند که دو بُعد دارد: الف) یک مکانیسم درونی در ذهن یا بدن نتواند کارکرد طبیعی خود را انجام دهد (که یک واقعیت عینی و علمی است)، و ب) این ناتوانی بر اساس ارزشهای فرهنگی و اجتماعیِ جامعه به فرد آسیب برساند (قضاوت ارزشی). معیار کمکی دیگر این است که ببینیم آیا رفتار خارج از کنترلِ ارادیِ فرد است (کاری که خودِ فرد نمیخواهد انجام دهد اما دست خودش نیست).
۲. تعریف رسمی در DSM-5 و مفهوم «نمونهٔ اولیه (پروتوتایپ)»
راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی (ویرایش پنجم یا DSM-5) اختلال روانی را کژکاریهای رفتاری، روانشناختی یا زیستی توصیف میکند که در بافت فرهنگی غیرمنتظره بوده و با پریشانی فعلی و افت عملکرد، یا افزایش خطر رنج، مرگ، درد یا ناتوانی همراه هستند. تمام ملاکهای تشخیصی در DSM-5 بر پایهٔ الگوی «نمونهٔ اولیه (پروتوتایپ)» طراحی شدهاند؛ یعنی یک نیمرخِ کامل از تمام علائمِ ممکن برای هر اختلال تعریف شده است، اما بیمار لازم نیست تکتکِ آن علائم را داشته باشد، بلکه با داشتنِ حداقل تعدادی از علائم که به آن نیمرخِ کلی نزدیک باشد، ملاک تشخیصی را پر میکند.
۳. برآورد بُعدی شدت در DSM-5 و یک چالش فکری دربارهٔ جودی
یکی از تفاوتهای مهم DSM-5 با نسخههای قبلی، اضافه شدنِ برآوردهای بُعدی شدت روی مقیاس ۰ تا ۴ است (که در آن نمرهٔ ۱ نشاندهندهٔ علائم خفیف یا گاهبهگاه، و نمرهٔ ۴ نشاندهندهٔ علائم بسیار شدید و مداوم است).
یک چالش فکری برای تأمل: فرض کنید جودی آنقدر در مدرسه غش میکرد که بعد از مدتی دیگر نه همکلاسیها و نه معلمان اصلاً توجهی به او نمیکردند، چون جودی بعد از چند ثانیه سریع به هوش میآمد و به درسش ادامه میداد و نمراتِ عالی هم میگرفت! به نظر شما در آن حالت، آیا غش کردنِ مداوم با فکرِ خون باز هم یک اختلالِ مختلکننده، کژکارانه یا پریشانکننده محسوب میشد؟
ج) علم آسیبشناسی روانی و مقایسهٔ کامل ۶ گروه متخصصان سلامت روان
| عنوان متخصص | مدرک تحصیلی و طول دوره آموزشی | حوزه تمرکز، پژوهش و وظایف بالینی |
|---|---|---|
| ۱. روانشناسان بالینی | دکترای تخصصی Ph.D. (حدود ۵ سال تحصیلات تکمیلی؛ تلفیق آموزش بالینی و پژوهشی) یا Psy.D. (تمرکز بر کار بالینی و کاهش یا حذف آموزش پژوهشی) یا Ed.D. |
پژوهش دربارهٔ علل و درمان اختلالات روانی، و تشخیص، ارزیابی و درمانِ اختلالات روانیِ شدیدتر. |
| ۲. روانشناسان مشاوره | دکترای تخصصی (Ph.D.، Psy.D. یا Ed.D.) |
مطالعه و درمان مسائل سازگاری و شغلی (حرفهای) در افراد نسبتاً سالم. (توجه: روانشناسان آزمایشی و اجتماعی عوامل پایهٔ رفتار را بررسی میکنند اما اختلالات را ارزیابی یا درمان نمیکنند). |
| ۳. روانپزشکان | دکترای پزشکی عمومی (M.D.) در دانشکده پزشکی + ۳ تا ۴ سال دورهٔ رزیدنتیِ تخصصی روانپزشکی |
بررسی ماهیت و علل اختلالات اغلب از دیدگاه زیستی؛ تشخیص و ارائهٔ درمان با تأکید بر داروها یا سایر درمانهای زیستی (هرچند اکثر آنها از درمانهای روانی–اجتماعی نیز استفاده میکنند). |
| ۴. مددکاران اجتماعی روانپزشکی | کارشناسی ارشد مددکاری اجتماعی (M.S.W.) |
کسب تخصص در جمعآوری اطلاعات مربوط به شرایط اجتماعی و خانوادگیِ فرد مبتلا، و درمان اختلالات با تمرکز بر مشکلات خانوادگیِ همراه با آنها. |
| ۵. پرستاران روانپزشکی | مدارک پیشرفتهٔ کارشناسی ارشد یا حتی دکترا (Ph.D.) |
تخصص در مراقبت و درمان بیماران مبتلا به اختلالات روانی، معمولاً در بیمارستانها به عنوان بخشی از یک تیم درمانی. |
| ۶. زوج و خانواده درمانگران و مشاوران سلامت روان | کارشناسی ارشد (۱ تا ۲ سال تحصیل تکمیلی) | استخدام در بیمارستانها یا کلینیکها برای ارائهٔ خدمات بالینی، معمولاً تحت نظارت یک متخصص بالینی در سطح دکترا. |
د) کالبدشکافی سه محور اصلی مطالعه اختلالات: ۱. توصیف بالینی، ۲. سببشناسی، ۳. درمان و پیامد
| محور و اصطلاح تخصصی | تعریف علمی، دستهبندیها و مثالهای کاربردی |
|---|---|
| ۱. مشکل مراجعهکننده و توصیف بالینی | • مشکل مراجعهکننده (شکایت اصلی): اصطلاح سنتی در بیمارستانها و کلینیکها برای مشخص کردن اینکه چرا فرد در روز اول به کلینیک آمده است. • توصیف بالینی: ترکیب منحصربهفردی از رفتارها، افکار و احساسات که یک اختلال خاص را تشکیل میدهد و آن را از رفتار بهنجار یا سایر اختلالات متمایز میسازد. |
| ۲. آمارهای اپیدمیولوژیک (شیوع و بروز) | • شیوع: چه تعداد از افراد در کل جمعیت به این اختلال مبتلا هستند؟ (کل موارد قدیم و جدید). • بروز: چه تعداد مورد جدید از اختلال در یک دورهٔ زمانی معین (مثلاً یک سال) رخ میدهد؟ • نسبت جنسی: چه درصدی از مبتلایان مرد و چه درصدی زن هستند؟ • سن شروع: سنِ تیپیکِ آغاز اختلال (که از اختلالی به اختلال دیگر متفاوت است). |
| ۳. سیر اختلال در طول زمان | الگوی فردیِ حرکت اختلال در طول زمان به سه شکل است: ۱) سیر مزمن: اختلال مدت طولانی و گاه تمام عمر باقی میماند (مثال: اسکیزوفرنی). ۲) سیر دورهای: فرد ظرف چند ماه بهبود مییابد اما در زمان دیگری دوباره دچار عودِ اختلال میشود (مثال: اختلالات خلقی). ۳) سیر محدود به زمان: اختلال در مدت نسبتاً کوتاهی بدون درمان بهبود مییابد و خطر بازگشت آن اندک یا صفر است (مانند سرماخوردگی). |
| ۴. نحوه شروع و پیشآگهی | • شروع حاد: آغاز ناگهانی و سریع علائم اختلال. • شروع تدریجی (موذیانه): شکلگیری آرام و تدریجی علائم در یک دورهٔ طولانی. • پیشآگهی: سیر مورد انتظار اختلال در آینده؛ «پیشآگهی خوب» یعنی فرد احتمالاً بهبود مییابد و «پیشآگهی محافظهکارانه یا ضعیف» یعنی پیامد احتمالی خوب به نظر نمیرسد. (اگر اختلالی خفیف با شروع حاد و سیر محدود به زمان باشد، به فرد توصیه میکنیم سراغ درمانهای گرانقیمت نرود). |
| ۵. آسیبشناسی روانی رشدی در طول عمر | مطالعهٔ تغییرات رفتار نابهنجار در کل گسترهٔ سن (کودکی، نوجوانی، بزرگسالی و سالمندی). • مثال تفاوت سنیِ وحشتزدگی در کودکان: کودکانی که دچار اضطراب شدید و وحشتزدگی (پانیک) میشوند، اغلب تصور میکنند از نظر جسمی بیمار هستند چون درکِ اینکه هیچ مشکل جسمی وجود ندارد برایشان دشوار است؛ به همین دلیل اغلب به اشتباه بیماریِ پزشکی تشخیص داده میشوند! |
| ۶. سببشناسی و رابطه آن با درمان | • سببشناسی (علتشناسی): مطالعهٔ ریشهها و علل آغاز اختلال (شامل ابعاد زیستی، روانشناختی و اجتماعی). • مثال قرص آسپیرین و سردرد تنشی (تأثیر درمان لزوماً نشانهٔ علت نیست!): اگر دارویی اختلالی را تسکین دهد سرنخهایی دربارهٔ ماهیت بیماری میدهد، اما معلول لزوماً علت را اثبات نمیکند: اگر برای تسکینِ سردردِ تنشیِ ناشی از یک روزِ طاقتفرسای امتحانی، قرص آسپیرین بخورید و حالتان خوب شود، به این معنا نیست که علتِ سردردِ شما «کمبود آسپیرین در بدن» بوده است! |
دیدگاههای تاریخی: ۱. سنت فراطبیعی
در طول تاریخ، سه مدلِ اصلی راهنمای بشر برای تبیینِ چراییِ رفتار نابهنجار بودهاند: مدل فراطبیعی، مدل زیستی و مدل روانشناختی (که ریشه در تفکیکِ باستانیِ فیلسوفان یونان میان «جسم» و «روان یا روح» داشت). در سنت فراطبیعی، رفتار انحرافی بازتابِ نبرد خیر و شر و ناشی از عواملِ بیرون از بدن و محیط (الاههها، شیاطین، ارواح، میدانهای مغناطیسی یا ماه و ستارگان) انگاشته میشد. تاریخنگار برجسته، باربارا تاکمن، در کتاب مشهور خود به نام «آینهای در دوردست» نیمهٔ دوم قرن چهاردهم میلادی را توصیف میکند که در آن، دو جریانِ فکریِ کاملاً متضاد به طور همزمان دربارهٔ جنون وجود داشتند:
الف) مقایسهٔ دو جریان متضاد در قرون وسطی: شیاطین و جادوگران در برابر استرس و مالیخولیا
۱. جریان اول: شیاطین، جادوگران و مراسم جنگیری
• انشقاق کلیسا و نبرد با جادوگری: در ربع پایانی قرن ۱۴ میلادی، کلیسای کاتولیک دچار انشقاق شد و مرکز دومی با پاپِ مجزا در جنوب فرانسه برای رقابت با رم شکل گرفت. کلیسای رم در واکنش به این بدعت، به نبرد با شیاطین و جادوگران پرداخت و مردم بیش از پیش به سحر و جادو روی آوردند.
• آیینهای جنگیری: در آن دوران، بیماران روانی مسئول بدبختیهای جامعهٔ محلی شناخته میشدند. درمانها شامل جنگیری (آیینهای مذهبی برای بیرون راندن ارواح خبیثه)، تراشیدن الگوی صلیب روی موی سر قربانی و بستن بیماران به دیوارِ جلوی کلیسا برای بهرهمندی از شنیدن مراسم عشای ربانی بود.
• تداوم تا دادگاههای سِیلِم: باور به اینکه جادوگری علتِ جنون است تا قرن ۱۵ و حتی پس از تأسیس ایالات متحده ادامه یافت؛ نمونهٔ بارز آن دادگاههای جادوگری سِیلِم در ماساچوست در اواخر قرن ۱۷ بود که به اعدام (به دار آویختن) ۲۰ زن انجامید.
۲. جریان روشنگرانهٔ موازی: استرس، مالیخولیا و دیدگاه نیکولاس اورسم
• نگاه طبیعی به افسردگی و گناه کاهلی: همزمان با خرافات، دیدگاه روشنگرانهای نیز وجود داشت که معتقد بود جنون پدیدهای طبیعی، قابل درمان و ناشی از استرس روانی یا هیجانی است. افسردگی و اضطراب به عنوان بیماری شناخته میشدند، هرچند کلیسا علائمی چون ناامیدی و بیحالی را با گناه کبیرهٔ کاهلی و تنبلی (آسدیا) یکی میدانست.
• مراقبت محلی خانهبهخانه: درمانهای رایج در این جریان شامل استراحت، خواب، محیط شاد و سالم، حمام، پمادها و معجونها بود. در روستاهای قرون ۱۴ و ۱۵، افراد مبتلا به جنون یا معلولیت را خانهبهخانه میبردند تا همسایگان به نوبت از آنها مراقبت کنند (روشی که امروزه میدانیم نگه داشتن بیمار در جامعهٔ خودش چقدر مفید است).
• روشنگری نیکولاس اورسم: در همان قرن ۱۴، نیکولاس اورسم (اسقف، فیلسوف و مشاور ارشد پادشاه فرانسه) اعلام کرد که بیماریِ مالیخولیا (افسردگی) منشأ رفتارهای عجیب است نه شیاطین، و شواهدِ جادوگری صرفاً از افرادی به دست آمده که زیر شکنجه مجبور شدهاند به هر چیزی اعتراف کنند!
۱. آغاز جنون در بریتانی: در تابستان ۱۳۹۲ میلادی، پادشاه شارل ششم فرانسه که به دلیل انشقاق کلیسای کاتولیک تحت استرس شدیدی بود، همراه سپاهش به سمت ایالت بریتانی حرکت کرد. در راه، وقتی نیزهٔ یکی از ملازمانِ نزدیکش با صدای بلندی بر زمین افتاد، پادشاه به گمانِ اینکه مورد حمله قرار گرفته به سپاهِ خودش حملهور شد و پیش از آنکه از پشت مهار شود، چندین شوالیهٔ برجسته را کشت!
۲. علائم بالینی (هذیان شیشهای بودن) و واکنش مردم: در سالهای بعد، پادشاه در بدترین حالاتش در گوشهٔ قصر پنهان میشد و باور داشت که بدنش از شیشه ساخته شده است، یا مانند گرگ در راهروها زوزه میکشید! گاه به یاد نمیآورد کیست و با دیدنِ نشانِ سلطنتیِ خودش به شدت وحشتزده و خشمگین میشد و سعی میکرد آن را نابود کند. مردم پاریس جنون او را خشم خدا، مجازات الهی برای مالیاتهای سنگین، یا حاصلِ جادوگری (تقویتشده با خشکسالی بزرگی که رودها را خشکاند و دامها را تلف کرد) میدانستند.
۳. تناوب درمان طبیعی و فراطبیعی روی یک بیمار واحد: ابتدا مشهورترین درمانگر کشور که پزشکی ۹۲ ساله بود، پادشاه را به یکی از اقامتگاههایش در ییلاق با پاکترین هوا منتقل کرد و استراحت، آرامش، تفریح و دوری از مسئولیتهای کشورداری را تجویز نمود؛ پادشاه بهبود یافت! اما متأسفانه آن پزشک درگذشت و جنونِ شارل ششم شدیدتر از قبل بازگشت. این بار او تحت تأثیر جریان فراطبیعی قرار گرفت: شارلاتانی ژولیده و بدچشم به نام «آرنو گیلهم» اجازه یافت پادشاه را درمان کند و مدعی شد کتابی دارد که خدا به حضرت آدم داده تا بشر بر تمام رنجهای ناشی از گناه نخستین غلبه کند، اما درمانهایش شکست خورد. در موردی دیگر، دو راهب آگوستینی پس از بینتیجه ماندنِ وردهای جادویی و مایعی از مرواریدِ پودرشده، پیشنهاد کردند شکافهایی در سرِ پادشاه ببُرند (که شورای سلطنتی اجازه نداد و راهبان نیز مخالفان را به جادوگری متهم کردند!).
ب) درمانهای تسخیرشدگی (چاههای مار و آب یخ)، هیستری جمعی و نظریه ماه و ستارگان
۱. چاههای مار و آبدرمانی (درمان از طریق ایجاد شوک)
وقتی بین گناه و اختلال روانی رابطه فرض شود، بیمار مقصر شناخته میشود (مشابه باورِ نادرستِ برخی افراد در اواخر دهه ۱۹۸۰ که اپیدمی ایدز را مجازات الهی برای رفتار غیراخلاقی میپنداشتند). در قرون وسطی اگر مراسم جنگیری شکست میخورد، برای غیرقابلسکونت کردنِ بدن برای ارواح خبیثه، بیمار را حبس، زنجیر و شکنجه میکردند. در این میان، درمانگرانِ آن زمان به این فکر افتادند که اگر بیماران را بر فرازِ چاهی پر از مارهای سمی (چاههای مار) آویزان کنند یا آنها را ناگهان در آبِ یخ غوطهور سازند (آبدرمانی)، ارواح خبیثه از ترس از بدنشان فرار میکنند! به طرز عجیبی، گاهی این شوکِ وحشتناک باعث میشد بیمارِ آشفته موقتاً به خود بیاید و علائمش تسکین یابد؛ همین امر باعث شد چاههای مار در بسیاری از تیمارستانها ساخته شود.
۲. هیستری جمعی (رقص سنت ویتوس) و پدیدهٔ سرایت هیجانی
پدیدهٔ شگفتانگیز دیگری که در قرون وسطی گواهی بر تسخیر توسط شیطان پنداشته میشد، شیوعِ ناگهانی و گستردهٔ رفتارهای عجیب در یک جمع بود. در اروپا، گروههای بزرگی از مردم به طور همزمان به خیابانها میدویدند، میرقصیدند، فریاد میزدند و به دور خود میپریدند؛ پدیدهای که «رقص سنت ویتوس» و «تارانتیسم» (به تصورِ اینکه ناشی از نیشِ رتیل و حشرات است) نامیده میشد. امروزه به این پدیده «هیستری جمعی» میگوییم که ناشی از سرایت هیجانی (سرایتِ سریعِ ترس یا اندوهِ یک نفر به اطرافیانش) و تلقینپذیریِ بالا در حالتِ هیجان شدید (روانشناسی توده) است؛ پدیدهای که امروزه حتی بدون تماس فیزیکی و از طریق شبکههای اجتماعی نیز گسترش مییابد.
۳. نظریهٔ ماه و ستارگان (پاراسلسوس و ریشهٔ واژهٔ Lunatic)
پزشک سوئیسی، پاراسلسوس، ایدهٔ تسخیر شدن توسط شیطان را رد کرد و در عوض مدعی شد که حرکتِ ماه و ستارگان و اثراتِ گرانشیِ ماه بر مایعاتِ بدن انسان، عامل اصلی اختلالات روانی است. این نظریهٔ تأثیرگذار الهامبخشِ واژهٔ انگلیسیِ Lunatic (به معنای دیوانه، مشتق از واژهٔ لاتینِ Luna به معنای ماه) شد. باور به تأثیر اجرام آسمانی بر رفتار انسان هنوز هم در میان پیروانِ طالعبینی دیده میشود، هرچند هیچ شواهد علمیِ معتبری آن را تأیید نکرده است (و امروزه حتی کلیسای کاتولیک هم الزام میکند که پیش از در نظر گرفتنِ راهکارهای روحانی مانند جنگیری، تمام منابعِ علمی و پزشکی به کار گرفته شوند).
یک روز جمعه بعدازظهر، آژیرِ بیمارستان محلی تمام پزشکان را فوراً به اورژانس فراخواند. ۱۷ دانشآموز و ۴ معلم (مجموعاً ۲۱ بیمار از ۸۶ فردِ حاضر در ۴ کلاسِ درسِ واقع در دو طرفِ یک راهرو) با ناوگانی از آمبولانسها و با علائمِ سرگیجه، سردرد، تهوع، دلدرد، استفراغ و نفسنفس زدنِ شدید (هایپرونتیلاسیون) وارد بیمارستان شدند! حادثه زمانی آغاز شده بود که دختری ۱۴ ساله گزارش داد بوی عجیبی از دریچهٔ تهویه میآید و با گریه و شکایت از دلدرد و سوزش چشم روی زمین افتاد. به زودی بسیاری از دانشآموزان و اکثر معلمانِ چهار کلاسِ مجاور که ماجرا را میدیدند و میشنیدند، دچار علائمِ مشابهی شدند. بازرسیِ ساختمان مدرسه توسط مقامات بهداشت و معاینات پزشکی هیچ علت یا ناهنجاری جسمیای را نشان نداد و همهٔ بیماران پس از فرستاده شدن به خانه به سرعت بهبود یافتند!
دیدگاههای تاریخی: ۲. سنت زیستی
در تقابل با باورهای خرافی، دانشمندان از همان آغاز تاریخ به دنبال علل جسمانی برای اختلالات روانی گشتهاند. سه رکن مهم در شکلگیری سنت زیستی عبارتاند از: یک مرد (بقراط)، یک بیماری (سیفلیس) و پیامدهای اولیهٔ باور به زیستی بودنِ اختلالات روانی.
الف) بقراط، جالینوس و نظریهٔ اخلاط چهارگانه
پزشک یونانی، بقراط، پدر پزشکی مدرن غرب شناخته میشود. او و همکارانش در مجموعه آثار خود تحت عنوان «مجموعهٔ بقراطی» مطرح کردند که اختلالات روانی نیز درست مانند هر بیماری جسمی دیگری علل طبیعی دارند و قابل درمان هستند. آنها جستوجوی خود را تنها به بیماریهای عمومی محدود نکردند، بلکه به درستی تشخیص دادند که اختلالات روانی میتوانند ناشی از آسیب مغزی یا ضربه به سر باشند و تحت تأثیر وراثت (ژنتیک) قرار بگیرند. بقراط مغز را مرکز خرد، هوشیاری، هوش و هیجان میدانست و بنابراین معتقد بود اختلال در این کارکردها منطقاً در مغز ریشه دارد. او حتی به نقش عوامل روانشناختی و بینفردی مانند اثرات منفیِ استرسِ خانواده نیز توجه داشت و در برخی موارد، بیمار را برای بهبودی از خانوادهاش جدا میکرد!
چند قرن بعد، پزشک رومی به نام جالینوس ایدههای بقراط را بسط داد و مکتب قدرتمندی در سنت زیستی ایجاد کرد که تا قرن نوزدهم میلادی پابرجا ماند. مهمترین میراث رویکرد بقراطی–جالینوسی، «نظریهٔ اخلاط چهارگانه» است؛ نخستین نمونهای که اختلالات روانی را به «عدم تعادل شیمیایی در بدن» ربط داد. طبق این نظریه، کارکرد بهنجار مغز به تعادل چهار مایع بدنی (اخلاط) بستگی دارد:
| خلط بدنی | منشأ در بدن | تیپ شخصیتی مشتقشده | ویژگیهای شخصیتی و پیامد عدم تعادل آن در مغز |
|---|---|---|---|
| ۱. خون | قلب | دمویمزاج (Sanguine) (به معنای سرخفام مانند خون) |
سرخرو، شاد و خوشبین (به دلیل جریان فراوان خون در بدن)؛ اما تصور میشد خونِ اضافی در مغز باعث بیخوابی و هذیان (روانآشفتگی / دلیریوم) میشود. |
| ۲. سودا (صفرای سیاه) | طحال | سوداویمزاج (Melancholic) (ریشهٔ واژهٔ مالیخولیا) |
افسرده و غمگین؛ تصور میشد طغیانِ صفرای سیاه در مغز باعث بروز مالیخولیا (افسردگی شدید) میشود (واژهٔ Melancholer در یونانی دقیقاً به معنای صفرای سیاه است). |
| ۳. بلغم | مغز | بلغمیمزاج (Phlegmatic) | نشاندهندهٔ بیتفاوتی، سستی، کرختی و کندی، اما میتواند به معنای خونسرد و آرام بودن زیر فشار و استرس نیز باشد. |
| ۴. صفرا (صفرای زرد) | کبد | صفراویمزاج (Choleric) | تندخو، زودرنج، عصبانی و آتشینمزاج. |
۱. درمانهای اخلاطی: تنظیم محیط، فصد (خونگیری با زالو) و ایجاد استفراغ
چهار خلط با چهار کیفیتِ یونانی (گرما، خشکی، رطوبت و سرما) مرتبط بودند. پزشکان زیادی یا کمبود هر خلط را با تنظیم محیط (افزایش یا کاهش گرما، خشکی، رطوبت یا سرما) درمان میکردند (یکی از دلایلی که پزشکِ پادشاه شارل ششم او را به ییلاقِ کماسترس فرستاد، بازگرداندن تعادل اخلاطش بود). علاوه بر استراحت، تغذیهٔ سالم و ورزش، دو روش درمانیِ دیگر نیز ابداع شد: ۱) فصد یا خونگیری که در آن مقدار مشخصی خون (اغلب به وسیلهٔ انداختن زالو) از بدن خارج میشد، و ۲) ایجاد استفراغ عمدی؛ چنانکه رابرت برتون در رسالهٔ مشهور خود دربارهٔ افسردگی به نام «کالبدشکافی مالیخولیا»، خوردنِ تنباکو و کلمِ نیمپز را برای ایجاد استفراغ و پاکسازی سودا توصیه کرده بود!
۲. دیدگاه مشابه در طب سنتی چین و آسیای باستان: جریان باد (یین و یانگ)
در چین و آسیای باستان نیز ایدهٔ مشابهی وجود داشت، اما به جای مایعات بدنی (اخلاط)، بر حرکتِ هوا یا «باد» در سراسر بدن تمرکز داشتند. اختلالات روانیِ توجیهشدنی ناشی از انسدادِ جریانِ باد یا حضورِ بادِ سرد و تاریک (یین / Yin) در برابرِ بادِ گرم و حیاتبخش (یانگ / Yang) دانسته میشد و درمان شامل بازگرداندنِ جریانِ مناسبِ باد از طریق روشهای مختلف از جمله طب سوزنی بود.
۳. ابداع واژهٔ «هیستری» و نظریهٔ نادرستِ «رحم سرگردان»
بقراط همچنین واژهٔ «هیستری» (مشتق از واژهٔ یونانیِ Hysteron به معنای رحم) را از مصریان باستان وام گرفت تا اختلالاتی را توصیف کند که امروزه به آنها «اختلالات علائم بدنی» میگوییم (بیماریهایی که در آنها علائم جسمیِ بارزی مانند فلج شدن یا کوری وجود دارد، اما هیچ علت پزشکی و جسمیای برایشان یافت نمیشود). از آنجا که این اختلالات عمدتاً در زنان دیده میشد، مصریان و بقراط به اشتباه فرض کردند که این بیماری مختصِ زنان است و علتش این است که رحمِ خالی در بدنِ زن به دنبال باروری در بخشهای مختلف بدن سرگردان میشود و به هر عضوی میرسد آن را فلج میکند! درمانِ تجویزیِ آنها نیز ازدواج یا بخور دادنِ خوشبو برای بازگرداندنِ رحم به جای طبیعیِ خود بود (باوری که پیشرفت علم فیزیولوژی بطلانِ کامل آن را ثابت کرد).
ب) قرن نوزدهم و بیستم: کشف سیفلیس، جان پی. گری، درمانهای زیستی و امیل کرپلین
| رویداد یا چهره شاخص | شرح علمی–تاریخی و پیامدها در سنت زیستی |
|---|---|
| ۱. کشف سیفلیس پیشرفته و فلج عمومی | علائم رفتاری و شناختیِ سیفلیس پیشرفته (بیماری مقاربتی ناشی از ورود یک میکروارگانیسم باکتریایی به مغز) شامل هذیان گزند و آسیب (باور به اینکه همه علیه شما توطئه میکنند) یا هذیان خودبزرگبینی (باور به اینکه خدا هستید) و سایر علائمِ روانپریشی (سایکوز) یعنی هذیان و توهم بود. از آنجا که زیرگروهی از این بیماران پیوسته بدتر شده، فلج میشدند و ظرف ۵ سال میمردند، این بیماری «فلج عمومی» نام گرفت. نظریهٔ میکروبیِ لویی پاستور شناساییِ باکتریِ عامل سیفلیس را تسهیل کرد. پزشکان مشاهده کردند بیماران مبتلا به فلج عمومی که به بیماری مالاریا مبتلا میشدند به طرز شگفتانگیزی بهبود مییافتند؛ بنابراین خونِ سربازانِ مبتلا به مالاریا را به این بیماران تزریق کردند و بسیاری خوب شدند، زیرا تبِ بالای مالاریا باکتریِ سیفلیس را میسوزاند! در نهایت پنیسیلین به عنوان درمان قطعی کشف شد و برای نخستین بار ثابت گشت که یک عفونتِ باکتریاییِ قابل درمان میتواند علتِ مستقیمِ جنون باشد. |
| ۲. جان پی. گری و پیامد مؤسسهزدایی | جان پی. گری قهرمان سنت زیستی در آمریکا، رئیس بیمارستان ایالتی یوتیکا (بزرگترین بیمارستان کشور در نیویورک) و سردبیر مجلهٔ American Journal of Insanity (پیشگامِ مجلهٔ فعلی انجمن روانپزشکی آمریکا) بود. موضع گری این بود که علل جنون همیشه جسمانی است؛ بنابراین باید با بیمار روانی مثل بیمار جسمی رفتار شود و بر استراحت، رژیم غذایی، دمای مناسب اتاق و تهویه تأکید داشت (گری حتی پنکهٔ چرخان را برای تهویهٔ بیمارستان بزرگش اختراع کرد!). بیمارستانها انسانیتر شدند اما آنقدر بزرگ و غیرشخصی گشتند که توجه فردی ناممکن شد. یک قرن بعد، جنبش سلامت روان جامعه با سیاستِ «مؤسسهزدایی» بیماران را از بیمارستانها به جامعه ترخیص کرد که پیامد منفیِ بزرگ آن، افزایش شدیدِ بیمارانِ مزمنِ بیخانمان در خیابانهای شهرها بود. |
| ۳. شوک انسولین، آزمایش فرانکلین و تشنج الکتریکی (ECT) | • شوک انسولین (مانفرد ساکل): انسولین گاهی برای تحریک اشتهای بیماران روانپریش داده میشد و آنها را آرام میکرد. پزشک وینی، مانفرد ساکل، با افزایش دوزِ انسولین باعث تشنج و کمای موقتِ بیماران شد و برخی سلامت روان خود را بازیافتند؛ اما این روش به دلیل خطر کمای طولانی و مرگ کنار گذاشته شد. • کشف تصادفی بنجامین فرانکلین: فرانکلین کشف کرد که شوک الکتریکیِ ملایم به سر باعث تشنج کوتاه و فراموشیِ موقت بدون آسیبِ جدی میشود؛ پزشک هلندیِ دوستِ او آن را روی خودش امتحان کرد و دریافت که این شوک او را به طرز عجیبی سرخوش کرده و فکر کرد شاید درمانی برای افسردگی باشد! • درمان با تشنج الکتریکی (مدونا، چرلتی و بینی): روانپزشک مجارستانی، جوزف فون مدونا، مشاهده کرد که اسکیزوفرنی به ندرت در افراد مبتلا به صرع دیده میشود (که بعداً نادرست از آب درآمد). به دنبال پیشنهادهای دو پزشک ایتالیایی به نامهای اوگو چرلتی و لوچو بینی، جراحی در لندن بیمارِ افسردهای را با فرستادنِ ۶ شوک کوچک مستقیم به مغز و ایجاد تشنج درمان کرد؛ روشی که امروزه به شکل اصلاحشده (ECT) برای افسردگی شدید به کار میرود. |
| ۴. انقلاب دارودرمانی (برومیدها، نورولپتیکها و بنزودیازپینها) | در اواخر قرن ۱۹ و اوایل قرن ۲۰، داروهای آرامبخشِ برومیدها برای اضطراب بسیار رایج بودند (از هر ۵ نسخه در آمریکا یکی برومید بود)، اما به دلیل عوارض جانبی و اثربخشی کم ناپدید شدند. در دههٔ ۱۹۵۰ با کشفِ رزرپین و خانوادهٔ نورولپتیکها (آرامبخشهای بزرگ / ضدروانپریشی)، برای نخستین بار توهم، هذیان، بیقراری و پرخاشگری مهار شد (هرچند عوارضی چون لرزش و تکانهای مزمن عضلانی داشتند). همچنین بنزودیازپینها (آرامبخشهای کوچک مانند والیوم و لیبریوم) برای کاهش اضطراب کشف شدند که تا دههٔ ۱۹۷۰ از پرنسخهترین داروهای جهان گشتند. |
| ۵. امیل کرپلین و پیامد نهایی سنت زیستی | در اواخر قرن ۱۹، باورِ گری و همکارانش به اینکه بیماری روانی ناشی از آسیب مغزیِ ناشناخته و غیرقابلدرمان است، باعث شد درمانِ فعال بیماران متوقف شود (حتی پرستارانی که موفق به درمان بیماران میشدند از ادامهٔ کار منع میگشتند تا در خانوادهها امیدِ واهی ایجاد نشود!). در این دوره، امیل کرپلین (یکی از پدران بنیانگذار روانپزشکی مدرن) بیشترین تمرکز را روی تشخیص و طبقهبندی گذاشت. او از اولین کسانی بود که اختلالات روانی را بر اساسِ سن شروع متفاوت، سیر زمانی، خوشهٔ علائم و علت احتمالی از هم متمایز ساخت. |
دیدگاههای تاریخی: ۳. سنت روانشناختی
سنت روانشناختی که رشد بهنجار و نابهنجار را در بستر اجتماعی و بینفردی قرار میدهد، پیشینهای دیرینه دارد. افلاطون معتقد بود دو علتِ اصلیِ رفتار ناسازگارانه، تأثیرات اجتماعی–فرهنگی در زندگی فرد و یادگیری در آن محیط (مانند داشتنِ والدین بدرفتار) است که باعث غلبهٔ تکانهها و هیجانات بر عقل میشود، و بهترین درمان، بازآموزیِ فرد از طریق بحث عقلانی است. ارسطو نیز بر محیط اجتماعی، یادگیری اولیه، خیالات، رؤیاها و شناختها تأکید داشت و در معابدِ یونان باستان از بیماران روانی با ماساژ، موسیقی آرامبخش و مراقبت انسانی نگهداری میشد؛ سنتی که زمینهسازِ درمانهای روانی–اجتماعی مدرن گردید.
الف) درمان اخلاقی، اصلاح تیمارستانها و سه دلیل افول آن
۱. ماهیت و پیشگامان «درمان اخلاقی» (پوسن، پینل، توک و راش)
در نیمهٔ اول قرن نوزدهم، رویکرد قدرتمندی به نام «درمان اخلاقی» نفوذ یافت. واژهٔ «اخلاقی» در آن زمان به معنای عوامل هیجانی یا روانشناختی بود نه قواعد اخلاقی. اصول آن شامل رفتار با بیماران بستری به طبیعیترین شکل ممکن در محیطی بود که تعامل اجتماعیِ بهنجار را تشویق و تقویت میکرد، روابط را به دقت پرورش میداد، بر توجه فردی تأکید داشت و مهار فیزیکی (زنجیر) و انزوا را به کلی حذف مینمود.
این نظام با روانپزشک نامدار فرانسوی، فیلیپ پینل، و همکار نزدیکش ژان باپتیست پوسن (رئیس بیمارستان لابیستر پاریس) آغاز شد. وقتی پینل وارد لابیستر شد، پوسن پیشتر زنجیرها را از پای بیماران باز کرده و مداخلات روانشناختیِ مثبت را آغاز نموده بود؛ پینل این اصلاحات را در لابیستر و سپس در بیمارستان زنانِ سالپتریه با دعوت از پوسن گسترش داد. پس از آن، ویلیام توک در انگلستان و بنجامین راش (بنیانگذار روانپزشکی آمریکا) در بیمارستان پنسیلوانیا درمان اخلاقی را رواج دادند.
۲. آمارهای شگفتانگیز «هوراس مان» از موفقیت درمان اخلاقی
هوراس مان، رئیس هیئت امنای بیمارستان ایالتی ووستر، نتایج شگفتانگیزی از درمان اخلاقی گزارش کرد: ۳۲ بیمار که کاملاً غیرقابلدرمان تلقی میشدند با درمان اخلاقی شفا یافته و نزد خانوادههایشان بازگشتند؛ از ۱۰۰ بیمارِ به شدت مهاجم و خشن پیش از درمان، یک سال پس از شروع درمان اخلاقی تنها ۱۲ نفر به خشونت ادامه دادند؛ و از ۴۰ بیماری که به طور مداوم هر لباسِ نویی را تکه و پاره میکردند، تنها ۸ نفر پس از یک دوره درمان به این رفتار ادامه دادند!
۳. سه دلیل افول درمان اخلاقی پس از نیمهٔ قرن نوزدهم (و نقش ناخواستهٔ دوروتیا دیکس)
پس از نیمهٔ قرن ۱۹، درمان اخلاقی به سه دلیل رو به افول گذاشت:
• دلیل اول (هجوم مهاجران و ازدحام بیمارستانها): درمان اخلاقی زمانی بهترین کارایی را داشت که تعداد بیمارانِ مؤسسه ۲۰۰ نفر یا کمتر بود؛ اما پس از جنگ داخلی آمریکا، امواج عظیم مهاجران وارد کشور شدند و جمعیت بیمارستانها به ۱۰۰۰ تا ۲۰۰۰ نفر و بیشتر رسید (و به گروههای مهاجر نیز به دلیل پیشداوریهای تبعیضآمیز، خدمات درمان اخلاقی داده نمیشد حتی زمانی که پرسنل کافی وجود داشت!).
• دلیل دوم (پیامد ناخواستهٔ جنبش دوروتیا دیکس): معلم فداکار، دوروتیا دیکس، که شرایط اسفبار بیماران را از نزدیک دیده بود، کمپین خستگیناپذیر «جنبش بهداشت روانی» را به راه انداخت تا همهٔ نیازمندان از جمله بیخانمانها مراقبت انسانی دریافت کنند. اما پیامدِ ناخواستهٔ تلاشهای قهرمانانهٔ او، سرازیر شدنِ تعداد بیشماری از بیماران به بیمارستانها و کمبود شدید پرسنل بود که به گذار سریع از درمان اخلاقی به مراقبت نگهبانانه (Custodial Care) انجامید.
• دلیل سوم: تصمیم اواسط قرن ۱۹ مبنی بر اینکه بیماری روانی ناشی از آسیب مغزی و در نتیجه غیرقابلدرمان است.
در نشست سالانهٔ شهر نانتاکت (جزیرهای کوچک در ۳۰ مایلی ساحل ماساچوست که از تجارت و صید نهنگ ثروتمند شده بود)، شهروندان رأی به ساخت یک مزرعهٔ فقرا و تیمارستان دائمی دادند. با الهام از نتایج بسیار مثبتِ درمان اخلاقی در تیمارستان مکلین در نزدیکی بوستون (و چون سوءمصرف الکل عامل اصلی فقر دانسته میشد)، تیمارستان را خارج از شهر و دور از میخانهها در محیطی روستایی، دلپذیر و آرام با هوای تازه ساختند. ساکنان به کار کشاورزی، تولید سبزیجات، تخممرغ، لبنیات، کار در مزارع گندم و چاودار و دامداری، و سالمندان به کارهای سازنده در اتاق خود مانند بافندگی مشغول شدند و مزرعه برای شهر سودآور شد! هیئت نظارت شهر برای محافظت از ساکنان در برابر افراد کنجکاوی که برای تماشای دیوانگان میآمدند، قانونی تصویب کرد که بازدید را تنها به کسانی که درخواست کتبی و دلیل موجه داشتند محدود میکرد. متأسفانه در زمستان فوریه ۱۸۴۴، ساختمان در آتش سوخت و ۱۰ نفر از ساکنان جان باختند. پس از آن، بیماران مبتلا به جنون به تیمارستانِ بزرگ و غیرشخصیِ ایالتی در خارج از جزیره منتقل شدند و دورهٔ درمان اخلاقی در این جزیره نیز به پایان رسید.
ب) نظریهٔ روانکاوی: از مسمر، شارکو و پروندهٔ آنا او تا زیگموند فروید
فرانتس آنتون مسمر، پدر هیپنوتیزم، به بیمارانش تلقین میکرد که مشکل آنها ناشی از انسدادِ مایعی غیرقابلردیابی در تمام موجودات زنده به نام «مغناطیس حیوانی» است. او بیماران را در اتاقی تاریک دور مخزن بزرگی از مواد شیمیایی که میلههایی از آن خارج شده بود مینشاند و با ردایی بلند نقاط بدنشان را لمس میکرد. بنجامین فرانکلین مغناطیس حیوانی را در یک آزمایش دوسوکور (Double-Blind Experiment) درخشان آزمود: بیماران آبِ مغناطیسی یا غیرمغناطیسی را با تلقینِ قویِ بهبودی دریافت کردند، در حالی که نه بیمار و نه درمانگر نمیدانستند کدام آب مغناطیسی است! و چون هر دو گروه خوب شدند، فرانکلین نتیجه گرفت مسمریسم چیزی جز تلقین قوی نیست. بعدها عصبشناس برجسته، ژان مارتن شارکو (رئیس بیمارستان سالپتریه پاریس)، نشان داد برخی روشهای مسمریسم در درمان اختلالات روانی مؤثرند و به هیپنوتیزم مشروعیت علمی بخشید. زیگموند فروید از وین برای تحصیل نزد شارکو آمد و پس از بازگشت با جوزف بروئر همکار شد.
«آنا او» (برتا پپنهایم) زن جوان ۲۱ ساله، باهوش و کاملاً سالمی بود که پدرش دچار یک بیماری مزمنِ شدیدِ منجر به مرگ شد. آنا در تمام طول بیماریِ پدر از او مراقبت کرد و ساعتهای بیپایانی را بر بالین او گذراند. پنج ماه پس از بیمار شدن پدر، آنا متوجه شد که در طول روز دیدش تار میشود و گاهبهگاه در حرکت دادنِ دست راست و هر دو پایش مشکل دارد؛ به زودی اختلال در صحبت کردن و رفتار غیرقابلپیشبینی نیز ظاهر شد.
در مجموعهای از جلسات درمانی، بروئر از طریق هیپنوتیزم و «صحبت کردنِ کامل دربارهٔ مشکل»، هر بار به یک علامت پرداخت و هر علامت را تا علتِ فرضیاش در شرایطِ پیرامون مرگِ پدرِ آنا ردیابی کرد. علائمِ هیستریکِ او یکییکی ناپدید شدند، اما تنها پس از آنکه درمان برای هر رفتارِ مربوطه اجرا شد! بروئر و فروید از این مشاهدات به دو کشف بزرگ دست یافتند: ۱) کشفِ «ذهن ناخودآگاه» و تأثیر آشکار آن بر ایجاد اختلالات روانی، و ۲) کشف اینکه یادآوری و تجربهٔ مجددِ ترومای هیجانی که ناخودآگاه شده و رهاسازیِ تنشِ همراه با آن جنبهای درمانی دارد که «تخلیهٔ هیجانی یا کاتارسیس» نام گرفت؛ و درک کاملترِ رابطه بین هیجانات فعلی و رویدادهای پیشین که «بینش» نامیده میشود.
۱. مکانیسمهای دفاعی ایگو و پژوهشهای علمی جدید (وایلنت؛ پری و باند)
وقتی کشمکش میان نهاد و فراخود (تعارض درونروانی) شدید میشود، اضطرابی تولید میکند که ایگو را تهدید به فروپاشی مینماید. این اضطراب آژیری است که ایگو را وامیدارد تا «مکانیسمهای دفاعی» (فرآیندهای محافظتیِ ناخودآگاه که توسط زیگموند فروید مطرح و توسط دخترش آنا فروید بسط داده شدند) را به کار بگیرد. از دید فروید، علائم فوبیا و وسواس دفاعهای خودآسیبرسان هستند (مثلاً فوبیای سگ در یک مرد میتواند بیانِ دفاعیِ ترسِ کودکی از اختگی و حمله توسط پدر باشد). پژوهشهای علمیِ مدرن (مانند مطالعات وایلنت و مطالعات پری و باند) نشان دادهاند که کاهشِ مکانیسمهای دفاعیِ ناسازگارانه و تقویتِ مکانیسمهای سازگارانه (مانند شوخطبعی و والایش) همبستگیِ بالایی با سلامت روان دارد.
۲. مراحل پنجگانهٔ رشد روانی–جنسی، تثبیت، عقدهٔ ادیپ و عقدهٔ الکترا
فروید مطرح کرد که کودک از ۵ مرحلهٔ دهانی، مقعدی، فالیک (احلیلی)، نهفتگی و تناسلی عبور میکند. اگر کودک در مرحلهای ارضای مناسب دریافت نکند، در آن مرحله دچار «تثبیت (Fixation)» میشود؛ مثلاً تثبیت در مرحلهٔ دهانی (۲ سال اول زندگی) موجب مکیدن شست، جویدن مداد یا ناخن، سیگار کشیدن، پرخوری و ویژگیهای وابستگی و انفعال (یا در واکنش به آن، سرکشی و بدبینی) در بزرگسالی میشود.
در مرحلهٔ فالیک (۳ تا ۵ یا ۶ سالگی)، «عقدهٔ ادیپ» و «اضطراب اختگی» در پسران (ترسِ پسر از اینکه پدر به خاطر گرایشِ او به مادر، آلت تناسلیاش را ببُرد) و همتای بحثبرانگیزِ آن یعنی «عقدهٔ الکترا» و «حسادت به آلت مردانه» در دختران رخ میدهد. فروید تمام اختلالاتِ غیرروانپریشانهٔ ناشی از تعارضهای ناخودآگاه را «رواننژندی (نوروز / Neurosis)» نامید.
| نام مکانیسم دفاعی | تعریف علمی دقیق | مثالهای ملموس و کاربرد بالینی |
|---|---|---|
| ۱. انکار (Denial) |
خودداری از پذیرش و تصدیقِ جنبهای از واقعیتِ عینی یا تجربهٔ ذهنی که برای سایر افراد کاملاً آشکار است. | رد کردنِ وجود یک بیماری خطرناک یا انکارِ یک بحرانِ کاملاً آشکار در زندگی. |
| ۲. جابهجایی (Displacement) |
انتقال یک احساس یا پاسخ نسبت به موضوعی که باعث ناراحتی میشود، به یک شیء یا فردِ دیگر که معمولاً کمخطرتر است. | خراب کردن یک امتحان به دلیل نمرهدهیِ ناعادلانهٔ استاد، و سپس رفتن به خانه و فریاد زدن بر سرِ برادر کوچکتر یا حتی سگِ خانگی (چون برخلاف استاد قدرتِ آسیب زدن به موقعیتِ شما را ندارند!). |
| ۳. فرافکنی (Projection) |
نسبت دادنِ نادرستِ احساسات، تکانهها یا افکارِ غیرقابلقبولِ خود به یک فرد یا شیء دیگر. | فردی که خودش پر از خشم و خصومتِ سرکوبشده است، اما مدام فکر میکند دیگران با او دشمنی دارند و میخواهند به او آسیب بزنند. |
| ۴. دلیلتراشی (Rationalization) |
پنهان کردنِ انگیزههای واقعیِ اعمال، افکار یا احساسات از طریق توضیحاتِ مفصل، اطمینانبخش یا خودخدمتگرایانه اما نادرست. | آوردنِ بهانههای منطقینما برای توجیه کردنِ یک شکستِ اخلاقی یا خطای شخصی. |
| ۵. واکنش وارونه (Reaction Formation) |
جایگزین کردنِ رفتار، افکار یا احساساتی که دقیقاً متضاد و برعکسِ تکانهها و امیالِ غیرقابلقبولِ درونی هستند. | ابراز علاقه و محبتِ شدید و افراطی نسبت به کسی که در ناخودآگاه از او به شدت متنفر و خشمگین هستیم. |
| ۶. واپسرانی (سرکوب) (Repression) |
مسدود کردن و راندنِ آرزوها، افکار یا تجاربِ آزاردهنده به خارج از حیطهٔ آگاهیِ هشیار. | فراموش کردنِ کاملِ خاطراتِ آسیبزا و دردناک (مانند پروندهٔ آنا او پیش از جلسات هیپنوتیزم). |
| ۷. والایش (تصعید) (Sublimation) |
هدایت کردنِ احساسات یا تکانههای بالقوه ناسازگارانه به سمتِ رفتارهای کاملاً مقبول و سازندهٔ اجتماعی. | هدایتِ انرژیِ ناشی از تعارض یا اضطرابِ زیربنایی به سمتِ فعالیتهای شغلی، هنری یا ورزشی که باعث کاراییِ بیشتر فرد در جامعه میشود. |
ج) تحولات بعدی روانکاوی، نظریهٔ انسانگرایی و مدل رفتاری
| رویکرد و نظریهپردازان | مفاهیم و فنون کلیدی | آزمایشها و مثالهای بالینی |
|---|---|---|
| ۱. انشعابات روانکاوی و رواندرمانی پویشی (آنا فروید، کوهات، یونگ، آدلر، هورنای، فروم و اریکسون) |
• آنا فروید: روانشناسی ایگو (کتاب ایگو و مکانیسمهای دفاعی). • هاینز کوهات: روانشناسی خود (شکلگیری خودپنداره). • روابط موضوعی (ابژه): جذب تصاویر، خاطرات و ارزشهای افراد مهم زندگی از طریق درونفکنی (Introjection). • کارل یونگ: ناخودآگاه جمعی، سائقهای معنوی، درونگرایی و برونگرایی. • آلفرد آدلر: عقدهٔ حقارت و تلاش برای برتری. • اریک اریکسون: نظریهٔ ۸ مرحلهٔ رشد در طول عمر (مثلاً در ۶۵ سالگی مرور زندگی و تجربهٔ رضایت یا ناامیدی). • فنون درمان: تداعی آزاد روی کاناپه، تحلیل رؤیا، انتقال، انتقال متقابل، جایگزینی علائم و پیمان درمانی. |
• مثال روابط موضوعی: اگر والدین شما دیدگاههای متعارضی دربارهٔ روابط یا شغل داشته باشند و این دیدگاهها در شما درونفکنی شوند، یک روز نسبت به مسیر شغلی خود یک احساس دارید و روز بعد احساسی کاملاً متفاوت! • ۷ تاکتیک رواندرمانی پویشی مدرن (بلاگیس و هیلسنراث): ۱) تمرکز بر عاطفه و ابراز هیجان؛ ۲) کاوش تلاش بیمار برای اجتناب از موضوعات؛ ۳) شناسایی الگوها در اعمال، افکار و روابط؛ ۴) تأکید بر تجارب گذشته؛ ۵) تمرکز بر تجارب بینفردی؛ ۶) تأکید بر رابطهٔ درمانی؛ ۷) کاوش آرزوها، رؤیاها یا خیالات. (بسیار کوتاهتر از روانکاوی کلاسیکِ ۴–۵ جلسه در هفته به مدت ۲–۵ سال، و متمرکز بر تسکین رنج). |
| ۲. نظریهٔ انسانگرایی (آبراهام مزلو و کارل راجرز) |
• خودشکوفایی: تأکید بر سرشتِ مثبتِ انسان و خودشکوفایی (تحقق کامل پتانسیل فرد در صورت آزادی برای رشد). • آبراهام مزلو: سلسلهمراتب نیازها (از نیازهای جسمی غذا و مسکن در پایین تا نیازهای اجتماعی مثل دوستی و در رأس: عزتنفس، عشق و خودشکوفایی). • کارل راجرز: مبدع درمان مراجعمحور (شخصمحور) مبتنی بر توجه مثبت بیقیدوشرط و همدلی. |
• نقش درمانگر انسانگرا: درمانگر نقشی غیرفعال (پذیرا) دارد و کمترین تفسیر را میکند تا مراجع بدون تهدید رشد کند. این مدل بیشترین کاربرد را در میان افرادِ بدونِ اختلال روانیِ شدید داشت و الهامبخشِ جنبشهای پتانسیل انسانی در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ و مطالعهٔ علمیِ رابطهٔ درمانگر–مراجع شد. |
| ۳. شرطیسازی کلاسیک (ایوان پاولف) |
• اجزای شرطیسازی: محرک غیرشرطی (UCS) ← پاسخ غیرشرطی (UCR)؛ و محرک شرطی (CS) ← پاسخ شرطی (CR). (واژهٔ شرطی ترجمهای از زبان روسی است که منظورِ دقیقِ پاولف «پاسخ مشروط به حضور محرک» مانند صدای پای دستیار یا صدای مترونوم بود).• تعمیم محرک: سرایت پاسخ به اشیاء یا افراد مشابه. • خاموشی: ارائهٔ مکررِ محرک شرطی (صدای مترونوم) بدونِ محرک غیرشرطی (غذا) تا حذف کامل پاسخ شرطی. |
• مثال بالینی بیماران سرطانی در بخش انکولوژی: داروی شیمیدرمانی (UCS) عوارضی چون تهوع و استفراغ شدید (UCR) دارد. بیماران سرطانی به زودی صرفاً با دیدنِ پرسنل پزشکی، هر فردی با لباسِ فرمِ پرستاری، تجهیزات درمانی یا حتی دیدنِ ساختمان بیمارستان (CS) در روزهای غیردرمانی، دچار تهوع شدید و گاه استفراغ (CR) میشوند! |
| ۴. رفتارگرایی و رفتاردرمانی (واتسون، جونز و ولپی) |
• جان بی. واتسون: رد کردنِ روشِ دروننگری (Introspection) ادوارد تیچنر (روانشناسی صندلی راحتی) و تعریفِ روانشناسی به عنوان علمِ تجربیِ پیشبینی و کنترل رفتار. • مری کاور جونز: خاموشسازیِ تجربیِ ترسِ آموختهشده در کودک. • جوزف ولپی: ابداعِ حساسیتزدایی منظم و پایهگذاریِ رفتاردرمانی به همراه هانس آیزنک و استنلی راچمن در لندن. |
• آلبرت کوچولو (واتسون و روزالی رینر): ایجاد صدای بلند در پشت سرِ نوزاد ۱۱ ماهه هنگام دست دراز کردن به سمتِ موش سفید پشمالو؛ پس از ۵ بار، آلبرت از موش و هر شیء پشمالوی سفید (حتی ماسک بابانوئل با ریش سفید!) میترسید. • پیتر کوچولو (مری کاور جونز): درمانِ ترسِ کودک ۲ سال و ۱۰ ماهه از اشیای پشمالو با نزدیک کردنِ تدریجیِ یک خرگوش سفید در هر روز در حضورِ کودکان دیگری که از خرگوش نمیترسیدند، تا جایی که پیتر خرگوش را نوازش کرد. • مثال فوبیای سگ (ولپی): آموزش آرامسازی عمیق به مرد جوان و تجسمِ گامبهگامِ دیدنِ سگ در آن سوی پارک، نزدیک شدن به سگ و در نهایت لمس سگ در حالتِ آرامش کامل. |
| ۵. شرطیسازی کنشی / عامل (ثورندایک و بی. اف. اسکینر) |
• قانون اثر ثورندایک: رفتار بسته به پیامدهایش تقویت یا تضعیف میشود. • بی. اف. اسکینر: مؤلف کتابهای رفتار ارگانیسمها، والدن دو و فراسوی آزادی و شأن؛ مبدع شرطیسازی کنشی (رفتار بر محیط اثر میگذارد و آن را تغییر میدهد)، تقویت، برنامههای تقویت، ترجیح تقویت مثبت بر تنبیه، و شکلدهی (تقویت تقریبهای متوالی به سمت رفتار نهایی). |
• مثال کودک ۵ ساله در رستوران: اگر پسر ۵ سالهای در رستوران با تمام وجود جیغ بزند و والدینش فکر کنند بامزه است و بخندند، احتمالاً دوباره این کار را میکند؛ اما اگر او را به داخل ماشین ببرند تا کمی بنشیند و رفتار مناسب را تقویت کنند، احتمال تکرار آن کم میشود. • مثال شکلدهی (پینگپنگ بازی کردنِ کبوتر): دادنِ دانهٔ غذا به کبوتر ابتدا هر بار که سرش را کمی به سمتِ توپ پینگپنگ حرکت میدهد، سپس نزدیکتر کردن سر، سپس لمس توپ، و در نهایت فقط مشروط به ضربه زدن به توپ با سر! |
زمان حال: رویکرد یکپارچهنگر، گاهشمار تاریخی و پاسخ خودآزماییها
هرچند هر سه سنتِ تاریخی (فراطبیعی، زیستی و روانشناختی) در زمان خود تلاش کردند رفتار نابهنجار را توضیح دهند، اما هر یک به دو دلیلِ بزرگ در تبیین کامل اختلالات روانی شکست خوردند: اول اینکه روشهای علمی برای اثبات یا رد کردنِ فرضیهها و درمانهایشان به کار گرفته نمیشد (و در نبودِ شواهد علمی، مدهای درمانیِ بیفایده جایگزینِ روشهای مفید میشدند)؛ و دوم اینکه هر مکتبی از دریچهٔ تنگ و تکبعدیِ خودش به بیمار نگاه میکرد (جان پی. گری همه چیز را صرفاً بیماری مغزی میدانست و جان واتسون همه چیز را صرفاً محصول محیط و یادگیری میپنداشت).
البته دیدگاهِ چندعلتی از همان نیمهٔ اول قرن بیستم طرفدارانی داشت که برجستهترینِ آنها «آدولف مایر» (رئیس روانپزشکی آمریکا) بود. مایر پیوسته بر سهم برابرِ عوامل زیستی، روانشناختی و اجتماعی–فرهنگی تأکید میکرد، اما یک قرن طول کشید تا حکمتِ دیدگاه او به طور کامل در دنیای علم به رسمیت شناخته شود. سرانجام با وقوع دو تحول همزمان، یعنی ۱) پیشرفت خیرهکنندهٔ ابزارهای علوم اعصاب و علوم شناختی، و ۲) درک این واقعیت که هیچ عاملی (زیستی، رفتاری، شناختی، هیجانی یا اجتماعی) هرگز در خلأ و به تنهایی عمل نمیکند، علم آسیبشناسی به این نتیجه رسید که افکار، احساسات و اعمال ما پیوسته کارکرد و حتی ساختارِ فیزیکیِ مغز را تغییر میدهند. از این رو، مؤسسهٔ ملی سلامت روان نیز برنامهٔ راهبردی خود را بر پایهٔ مطالعهٔ روابط متقابل این ابعاد بنا نهاد و امروزه تنها مدلِ علمیِ معتبر، «رویکرد چندبعدی و یکپارچهنگر» است.
الف) گاهشمار کامل رویدادهای مهم در تاریخ آسیبشناسی روانی
| دوره یا مقطع تاریخی | رویداد کلیدی و نقطهٔ عطف در تاریخ آسیبشناسی روانی |
|---|---|
| ۴۰۰ پیش از میلاد | بقراط مطرح میکند که اختلالات روانی هم علل زیستی (مغزی و ارثی) و هم علل روانشناختی دارند. |
| ۲۰۰ میلادی | جالینوس مطرح میکند که رفتارهای بهنجار و نابهنجار به تعادل یا عدم تعادلِ چهار مایع بدنی (اخلاط چهارگانه) مربوط هستند. |
| دههٔ ۱۳۰۰ میلادی | خرافات بیداد میکند؛ اختلالات روانی به شیاطین و جادوگران نسبت داده شده و مراسم جنگیری برای بیرون راندن ارواح خبیثه اجرا میشود. |
| دههٔ ۱۴۰۰ میلادی | دیدگاه روشنگرانه مبنی بر اینکه جنون ناشی از استرس روانی و هیجانی است شتاب میگیرد و افسردگی و اضطراب دوباره به عنوان بیماری شناخته میشوند. |
| ۱۴۰۰ تا ۱۸۰۰ میلادی | استفاده از فصد (خونگیری) و زالو برای خارج کردن مایعات ناسالم از بدن و بازگرداندن تعادل شیمیاییِ اخلاط. |
| دههٔ ۱۵۰۰ میلادی | پاراسلسوس مطرح میکند که جاذبهٔ ماه و ستارگان (و نه تسخیر توسط شیطان) بر کارکرد روانی انسان تأثیر میگذارند. |
| ۱۷۹۳ میلادی | فیلیپ پینل و ژان باپتیست پوسن رویکرد «درمان اخلاقی» را معرفی کرده و تیمارستانهای فرانسه را انسانیتر میسازند. |
| ۱۸۲۵ تا ۱۸۷۵ میلادی | بیماری سیفلیس (فلج عمومی) از سایر انواع روانپریشی متمایز میشود و مشخص میگردد که ناشی از یک باکتریِ خاص است؛ در نهایت پنیسیلین سیفلیس را درمان میکند. |
| ۱۸۴۸ میلادی | دوروتیا دیکس با موفقیت کمپین خود (جنبش بهداشت روانی) را برای رفتار انسانیتر و ساخت بیمارستانهای روانی پیش میبرد. |
| ۱۸۵۴ میلادی | جان پی. گری، رئیس بیمارستان یوتیکا نیویورک، معتقد است جنون همیشه ناشی از علل جسمی است و بنابراین اهمیت درمانهای روانشناختی را کاهش میدهد. |
| ۱۸۷۰ میلادی | لویی پاستور نظریهٔ میکروبی بیماریها را مطرح میکند که به شناسایی باکتریِ عامل سیفلیس کمک شایانی مینماید. |
| ۱۸۹۵ و ۱۹۰۰ میلادی | جوزف بروئر بیمار هیستریک «آنا او» را درمان میکند (۱۸۹۵) و زیگموند فروید کتاب مشهور تعبیر خواب را منتشر میسازد (۱۹۰۰). |
| ۱۹۰۴ میلادی | ایوان پاولف جایزهٔ نوبل فیزیولوژی گوارش را دریافت میکند که او را به شناساییِ بازتابهای شرطی در سگها (شرطیسازی کلاسیک) رهنمون میسازد. |
| ۱۹۱۳ و ۱۹۲۰ میلادی | امیل کرپلین اختلالات روانی را از دیدگاه زیستی طبقهبندی میکند (۱۹۱۳)؛ جان بی. واتسون ترس شرطی را در «آلبرت کوچولو» با موش سفید آزمایش میکند (۱۹۲۰). |
| ۱۹۳۰ تا ۱۹۴۶ میلادی | شروع شوک انسولین، شوک الکتریکی و جراحی مغز (۱۹۳۰)؛ انتشار کتاب رفتار ارگانیسمها توسط اسکینر (۱۹۳۸)؛ انتشار پرسشنامهٔ شخصیتی MMPI (۱۹۴۳)؛ انتشار کتاب ایگو و مکانیسمهای دفاعی توسط آنا فروید (۱۹۴۶). |
| ۱۹۵۰ تا ۱۹۵۸ میلادی | تولید اولین داروهای مؤثر برای روانپریشی شدید و پذیرش روانشناسی انسانگرا (۱۹۵۰)؛ انتشار DSM-I (۱۹۵۲)؛ درمان مؤثر فوبیا با حساسیتزدایی منظم توسط جوزف ولپی (۱۹۵۸). |
| ۱۹۶۸ تا ۲۰۱۳ میلادی | انتشار DSM-II (۱۹۶۸)، DSM-III (۱۹۸۰)، DSM-III-R (۱۹۸۷)، شکلگیری رویکرد یکپارچهنگر (دههٔ ۱۹۹۰)، DSM-IV (۱۹۹۴)، DSM-IV-TR (۲۰۰۰) و انتشار DSM-5 (۲۰۱۳). |
ب) کالبدشکافی و پاسخ تشریحی به تمام خودآزماییهای فصل اول
۱. خودآزمایی اول (بخش الف): تشخیص ملاکهای نابهنجاری روی کیسهای «میگل» و «جین»
• مورد اول (کیس میگل): «میگل اخیراً احساس غم و تنهایی میکند و نگران وضعیت خود است، اما همچنان در کار و سایر مسئولیتهایش عملکرد خوبی دارد. کدامیک از تعاریف نابهنجاری در مورد او صدق میکند؟» ← پاسخ تشریحی: ملاک «پریشانی شخصی» (گزینه d)؛ زیرا او رنج درونی حس میکند اما هنوز افت عملکردی در شغل و زندگیاش ایجاد نشده است.
• مورد دوم (کیس جین): «سه هفته پیش، جین که یک مدیر اجرایی ۳۵ ساله است، دوش گرفتن را متوقف کرد، از خارج شدن از آپارتمانش خودداری نمود و تمام روز را به تماشای برنامههای گفتوگوی تلویزیونی گذراند. حتی تهدید به اخراج شدن از کار نیز او را به واقعیت برنگردانده و همچنان روزهایش را با خیره شدنِ بیهدف به صفحهٔ تلویزیون میگذراند.» ← پاسخ تشریحی: ملاک «افت عملکرد» و «کژکاری روانشناختی» (گزینههای b و c)؛ زیرا هم سیستم شناختی–رفتاری او از کار افتاده و هم شغل و بهداشت فردیاش مختل شده است.
۲. خودآزمایی اول (بخش ب): تطبیق مفاهیم توصیف بالینی با مثالها
• مورد سوم: «ماریا بدون هیچ مداخلهای سریع بهبود مییابد، اما جان بدون درمان به سرعت بدتر میشود.» ← پاسخ: پیشآگهی (Prognosis — گزینه d).
• مورد چهارم: «سه مورد جدید از پراشتهایی عصبی در ماه گذشته در این شهرستان گزارش شده و تنها یک مورد در شهرستان مجاور.» ← پاسخ: بروز (Incidence — گزینه c)، چون دربارهٔ مواردِ جدید در یک بازهٔ زمانی صحبت میکند.
• مورد پنجم: «الیزابت به دلیل افزایش احساس گناه و اضطراب به مرکز مشاورهٔ دانشگاه مراجعه کرد.» ← پاسخ: مشکل مراجعهکننده / شکایت اصلی (Presenting Problem — گزینه a).
• مورد ششم: «عوامل زیستی، روانشناختی و اجتماعی همگی در ایجاد اختلالات مختلف نقش دارند.» ← پاسخ: سببشناسی / علتشناسی (Etiology — گزینه f).
• مورد هفتم: «الگویی که یک اختلال دنبال میکند میتواند مزمن، محدود به زمان یا دورهای باشد.» ← پاسخ: سیر اختلال (Course — گزینه e).
• مورد هشتم: «چه تعداد از افراد در کل جمعیت از اختلال وسواس فکری–عملی رنج میبرند؟» ← پاسخ: شیوع (Prevalence — گزینه b)، چون کلِ مبتلایان در جمعیت را میپرسد.
۳. خودآزمایی دوم و سوم: تطبیق سنتها و نظریههای تاریخی با روشهای درمانی
• علل فراطبیعی و تسخیر شدنِ بدن توسط شیاطین: درمان از طریق جنگیری و سوزاندن در آتش (گزینه c).
• نظریهٔ اخلاط چهارگانه (نیاز مغز به تعادل چهار مایع بدنی): درمان از طریق فصد (خونگیری) و ایجاد استفراغ (گزینه a).
• دیدگاه افلاطون و درمان اخلاقی: رفتار عادی با بیماران بستری، قرار دادن در محیطِ تسهیلگرِ اجتماعی و تشویق به ایجاد رابطه (گزینه b).
• نظریهٔ روانکاوی: استفاده از هیپنوتیزم، تداعی آزاد، تحلیل رؤیا و ایجاد تعادل میان نهاد، خود و فراخود (گزینه c).
• نظریهٔ انسانگرایی: درمان شخصمحور همراه با توجه مثبت بیقیدوشرط و همدلی (گزینه d).
• مدل رفتاری: شرطیسازی کلاسیک، حساسیتزدایی منظم و شرطیسازی کنشی (گزینه a).
دیکشنری و واژهنامهٔ جامع تشریحی (هر ۴۲ اصطلاح تخصصی فصل اول)
در این بخش، تمامی ۴۲ اصطلاح تخصصیِ روانشناسی، روانپزشکی و روش پژوهش به کار رفته در فصل اول به صورت کارتهای افقیِ مرتب، به زبان ساده، روان و خودآموز توضیح داده شدهاند:
کژکاری روانشناختی (شناختی، هیجانی یا رفتاری) در درون فرد که با پریشانی (رنج درونی) یا افت عملکرد در زندگی روزمره همراه بوده و پاسخی غیرمعمول یا مغایر با انتظار فرهنگیِ جامعه محسوب میشود.
اختلال روانی که با ترس شدید، پایدار و نامتناسب از یک شیء یا موقعیت خاص (مانند خون، تزریق، حیوانات یا بلندی) مشخص میشود و فرد به شدت از روبهرو شدن با آن اجتناب میکند.
تعریف پیشنهادی جروم ویکفیلد برای اختلال روانی؛ حالتی که در آن یک مکانیسم درونی نتواند کارکرد طبیعی خود را انجام دهد (بخش عینی و علمی) و این ناتوانی طبق ارزشهای فرهنگی به فرد آسیب برساند (بخش ارزشی).
کتاب مرجع رسمی انجمن روانپزشکی آمریکا که فهرست کامل اختلالات روانی، ملاکهای دقیقِ لازم برای تشخیص هر یک و مقیاسهای سنجش شدت (۰ تا ۴) را ارائه میدهد.
نیمرخ تیپیک و کاملِ یک اختلال که شامل تمام علائم ممکن است؛ در تشخیص بالینی، بیمار لازم نیست همهٔ علائم را داشته باشد، بلکه داشتنِ حداقل تعدادی از علائم که به این الگو نزدیک باشد کافی است.
حالتی در اختلال دوقطبی که در آن فرد دچار سرخوشی، شادی یا تحریکپذیری غیرطبیعی و شدید، پرحرفی، کاهش نیاز به خواب و رفتارهای تکانشی میشود و اغلب به دلیل لذت بردن از این حالت، هیچ پریشانیای حس نکرده و تمایلی به درمان ندارد.
مطالعهٔ علمیِ ماهیت، علائم، علل (سببشناسی)، سیر تحولی و درمانِ اختلالات روانشناختی.
مدلی که در آن متخصص سلامت روان همزمان در سه نقش عمل میکند: ۱) مصرفکنندهٔ یافتههای جدید علمی، ۲) ارزیابِ علمیِ اثربخشیِ درمانهای خود، و ۳) خالقِ علم از طریق اجرای پژوهش در بالین.
مجموعه علائم یا مشکل اولیهای که مراجع به خاطر آن در روز اول به کلینیک یا بیمارستان مراجعه کرده است (گام اول در تهیهٔ توصیف بالینی).
ترکیب منحصربهفردی از رفتارها، افکار و احساسات که یک اختلال روانی خاص را تشکیل میدهد و آن را از رفتار بهنجار یا سایر اختلالات متمایز میسازد.
«شیوع» یعنی کل افراد مبتلا به یک اختلال در جمعیت در یک مقطع زمانی (قدیم و جدید)؛ اما «بروز» یعنی تعداد مواردِ جدیدی که در یک بازهٔ زمانی مشخص (مثلاً یک سال) تازه به آن اختلال مبتلا شدهاند.
الگوی زمانی حرکت اختلال: «مزمن» یعنی پایدار و طولانیمدت؛ «دورهای» یعنی بهبودی و سپس عود مجدد در آینده؛ و «محدود به زمان» یعنی بهبودی سریع بدون درمان و بدون بازگشت.
«شروع حاد» یعنی آغاز ناگهانی و سریعِ علائم اختلال؛ در حالی که «شروع تدریجی (موذیانه)» به معنای شکلگیری آرام و نامحسوسِ علائم در طول یک دورهٔ طولانی است.
پیشبینی علمی دربارهٔ سیر آینده و نتیجهٔ احتمالی یک اختلال («پیشآگهی خوب» یعنی احتمال بالای بهبودی؛ «پیشآگهی محافظهکارانه یا ضعیف» یعنی شانس پایین بهبودی).
مطالعهٔ ریشهها و عواملی که باعث شروع یک اختلال میشوند (شامل تعامل ابعاد زیستی، روانشناختی و اجتماعی).
اجرای آیینها، دعاها و مناسک مذهبی در سنت فراطبیعی با هدف بیرون راندنِ ارواح خبیثه و شیاطین از کالبد فرد مبتلا به اختلال روانی.
اصطلاح الهیاتی در قرون وسطی که کلیسا از آن برای یکی انگاشتنِ علائمِ ناامیدی، بیحالی و رکود روانی (افسردگی بالینی) با گناه کبیرهٔ تنبلی و سستی استفاده میکرد.
شیوع ناگهانیِ علائم جسمی یا رفتارهای عجیب در یک گروه بدون علت پزشکی (مانند رقص سنت ویتوس و تارانتیسم در قرون وسطی یا حوادث مدارس) که ناشی از سرایتِ ترس و هیجان از فردی به فرد دیگر و تلقینپذیری است.
نظریهٔ بقراط و جالینوس مبنی بر اینکه سلامت و بیماری روانی ناشی از تعادل یا عدم تعادلِ چهار مایع بدنی است: خون (دموی)، سودا (مالیخولیایی)، بلغم (بلغمی) و صفرای زرد (صفراوی).
اختلالاتی که در آنها بیمار دچار علائم جسمیِ واقعی (مانند درد، کوری یا فلج) میشود اما هیچ علت پزشکی برای آنها یافت نمیشود؛ در باستان با فرضِ غلطِ «رحم سرگردان» هیستری نامیده میشد.
«سایکوز» یعنی قطع ارتباط با واقعیت که با «هذیان» (باورهای غلطِ راسخ مثل هذیان گزند و آسیب یا خودبزرگبینی) و «توهم» (تجربهٔ حسی بدون محرک واقعی مثل شنیدن صداها) مشخص میشود.
بیماری پیشرونده و کشندهٔ ناشی از ورود باکتری سیفلیس به مغز که باعث علائم روانپریشی، فلج و مرگ میشد؛ کشفِ علت عفونی و درمان آن با تب مالاریا و پنیسیلین، سنت زیستی را در قرن نوزدهم احیا کرد.
سیاستِ کوچکسازیِ بیمارستانهای روانیِ بزرگ و ترخیصِ بیماران به درون جامعه در نیمهٔ دوم قرن بیستم که به دلیل کمبود خدمات حمایتی، به افزایش بیخانمانیِ بیماران مزمن در خیابانها انجامید.
«شوک انسولین» (ساکل) تزریق دوز بالای انسولین برای ایجاد تشنج و کما بود که به دلیل خطر مرگ کنار گذاشته شد؛ «تشنج الکتریکی یا ECT» (چرتی و بینی) عبور جریان الکتریکیِ کنترلشده از مغز برای درمان افسردگی شدید است.
«برومیدها» آرامبخشهای اوایل قرن بیستم بودند که کنار گذاشته شدند؛ «نورولپتیکها» (آرامبخشهای بزرگ) داروهای ضدروانپریشیِ کاهندهٔ هذیان و توهماند؛ و «بنزودیازپینها» (آرامبخشهای کوچک مثل والیوم) داروهای ضداضطراب هستند.
درمانهای غیرپزشکی که بر عوامل روانشناختی، بینفردی، اجتماعی و فرهنگی تمرکز دارند.
«درمان اخلاقی» (پوسن، پینل و توک) بر مراقبت انسانی، باز کردن زنجیرها و تقویت روابط اجتماعی تأکید داشت؛ «جنبش بهداشت روانی» کمپینِ دوروتیا دیکس برای بهبود شرایط تیمارستانها و دسترسی همگانی به مراقبت بود.
طرحی پژوهشی که در آن نه آزمودنی (بیمار) و نه آزمایشگر (درمانگر) نمیدانند چه کسی درمانِ واقعی و چه کسی دارونما دریافت کرده است تا اثر تلقین حذف شود (مانند آزمایش بنجامین فرانکلین روی مغناطیس حیوانی مسمر).
«ناخودآگاه» بخشِ خارج از آگاهیِ ذهن است؛ «کاتارسیس (تخلیهٔ هیجانی)» یادآوری و تجربهٔ مجددِ ترومای هیجانیِ سرکوبشده و رهاسازیِ تنش آن است؛ و «بینش» درکِ رابطه میان هیجانات فعلی و رویدادهای گذشته است.
سه بخش ذهن در نظریهٔ فروید: «نهاد» سرچشمهٔ غرایز جنسی (لیبیدو) و غریزهٔ مرگ (تاناتوس) و تابع اصل لذت؛ «فراخود» وجدان اخلاقی؛ و «خود (ایگو)» بخش منطقی و تابع اصل واقعیت که میانجیگری میکند.
«فرآیند اولیه» سبکِ تفکرِ هیجانی، غیرمنطقی و تخیلیِ نهاد (Id) است؛ در حالی که «فرآیند ثانویه» سبکِ تفکرِ منطقی، عقلانی و واقعگرایانهٔ خود (Ego) است.
کشمکشهای درونی میان نهاد، خود و فراخود «تعارض درونروانی» نام دارد؛ و «مکانیسمهای دفاعی» فرآیندهای محافظتیِ ناخودآگاهِ ایگو (مثل جابهجایی، انکار و والایش) برای مهار اضطرابِ ناشی از این تعارضها هستند.
مفاهیم مرحلهٔ فالیک (۳ تا ۶ سالگی) در نظریهٔ فروید: در عقدهٔ ادیپ پسر به مادر گرایش دارد و میترسد پدر با بریدن آلت تناسلیاش او را تنبیه کند (اضطراب اختگی)؛ همتای آن در دختران عقدهٔ الکترا و حسادت به آلت مردانه است.
اصطلاح قدیمی فروید برای توصیف تمام اختلالات روانیِ غیرروانپریشانه (مانند اضطراب، فوبیا و وسواس) که از نظر او ناشی از تعارضهای ناخودآگاه و اضطراب درونی بودند (این واژه در سال ۱۹۸۰ از DSM حذف شد).
«روانشناسی ایگو» (آنا فروید) بر مکانیسمهای دفاعی، «روانشناسی خود» (کوهات) بر شکلگیری خودپنداره، و «روابط موضوعی» بر درونفکنیِ (Introjection) تصاویر و ارزشهای افرادِ مهم زندگی در ذهن کودک تمرکز دارد.
«ناخودآگاه جمعی» (کارل یونگ) خردِ انباشتهشدهٔ فرهنگ و جامعه است که در حافظهٔ افراد ذخیره و از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود؛ «عقدهٔ حقارت» (آلفرد آدلر) احساس ناتوانی و کهتری است که فرد را به تلاش برای برتری وامیدارد.
فنون روانکاوی: بیان بدون سانسورِ هر آنچه به ذهن میرسد (تداعی آزاد)، تفسیر نمادین محتوای خوابها (تحلیل رؤیا)، و انتقالِ احساساتِ کودکی نسبت به والدین به درمانگر (انتقال؛ و از سوی درمانگر به بیمار: انتقال متقابل).
«جایگزینی علائم» فرضیهٔ روانکاوی است که اگر بدون حلِ تعارض زیربنایی فقط علامت را حذف کنیم، علامتِ جدیدی جایگزین میشود؛ «پیمان درمانی» رابطهٔ مشارکتی و مهم میان درمانگر و بیمار است.
در روانشناسی انسانگرا (مزلو و راجرز)، «خودشکوفایی» یعنی رسیدن به بالاترین پتانسیل فردی؛ و «درمان شخصمحور» رویکردی است که با «توجه مثبت بیقیدوشرط» و «همدلی» شرایط رشد مراجع را فراهم میکند.
یادگیری پاولفی که در آن محرک خنثی (CS) با محرک طبیعی (UCS) جفت میشود تا پاسخ شرطی (CR) ایجاد کند؛ سرایتِ پاسخ به محرکهای مشابه «تعمیم محرک» و حذفِ پاسخ با ارائهٔ CS بدون UCS «خاموشی» نام دارد.
«دروننگری» روش قدیمیِ گزارشِ افکار درونی توسط آزمودنی (تیچنر) بود که واتسون آن را رد کرد؛ «حساسیتزدایی منظم» تکنیک رفتاردرمانیِ جوزف ولپی برای حذف فوبیا از طریق مواجههٔ تدریجی همراه با آرامسازی عضلانی است.
بر پایهٔ «قانون اثر» ثورندایک، «شرطیسازی کنشی» اسکینر بیان میکند که رفتار تابعِ پیامدهای خویش (تقویت / Reinforcement) است؛ و «شکلدهی» فرآیندِ تقویتِ تقریبهای متوالی و گامبهگام تا رسیدن به رفتار نهایی است.